De gezonde woning

de gezonde woning 500ZEN staat voor Zeer Energiezuinige Nieuwbouw. Maar hoe zit het met de gezondheid in een ZEN-woning? Wie al te zeer focust op energiezuinige nieuwbouw, geeft gezondheidsaspecten misschien te weinig aandacht. Het is de hoogste tijd voor een herwaardering van de gezonde woning. Waar moeten bouwpartijen op letten?

Vier factoren zijn bepalend voor de kwaliteit van het binnenmilieu: lucht, temperatuur, geluid en licht. Dat is de analyse van Philomena Bluyssen, hoogleraar Binnenmilieu aan de TU Delft. Zij ontrafelt het binnenmilieu in kantoren, maar haar visie is ook van toepassing op woningen.

Het Bouwbesluit noemt de normen waaraan het binnenmilieu in woningen op deze punten moet voldoen. Die normen zijn een ondergrens. Een ontwerp dat niet aan de normen voldoet, mag niet worden gebouwd. In de praktijk blijkt de minimale eis uit het Bouwbesluit echter vaak het maximum te zijn dat veel bouwers leveren. Dat is vragen om problemen. Er hoeft maar íets te veranderen en het binnenmilieu is onvoldoende. De bewoners zijn de dupe. Voor bouwpartijen die een stap verder willen gaan, zetten we hieronder enkele aandachtspunten op een rij.

Lucht
Volgens MilieuCentraal is er in veel huizen binnen meer fijnstof aanwezig dan buiten. In sommige huizen, waar het ventilatiesysteem keurig volgens het Bouwbesluit is ontworpen, loopt de CO2-concentratie vooral in slaapkamers ’s nachts schrikbarend op. De oorzaak is vaak een te zuinig uitgevoerd of slecht functionerend ventilatiesysteem. Voor een gezond binnenmilieu is een goed ontworpen, uitgevoerd, ingeregeld en beheerd ventilatiesysteem een must. Soms is de luchtvochtigheid in huis erg hoog en krijgen schimmels, bacteriën, virussen en huisstofmijt vrij spel. De oorzaak kan liggen in onzorgvuldigheden tijdens de bouw.

Belangrijke aandachtspunten:

  • Nieuwbouwwoningen zijn kierdicht, waardoor de lucht mechanisch moet worden ververst. De kwaliteit van het ventilatiesysteem is in hoge mate bepalend voor de kwaliteit van het binnenmilieu in nieuwbouwwoningen. Het gaat niet alleen om de kwaliteit van het ontwerp, maar evenzeer om aanleg, inregeling en beheer van het systeem.
  • Sommige bouwmaterialen brengen vluchtige organische stoffen en oplosmiddelen in de lucht. Het binnenmilieu wordt daardoor extra belast.
  • Bouwfouten kunnen de oorzaak zijn van koudebruggen. Soms sluiten isolatieplaten in de constructie niet goed op elkaar aan. Daardoor ontstaan relatief koude plekken waarop vocht condenseert. Het gevolg is schimmelvorming of een koude trek.

“Binnen een week ontstonden op verschillende plekken schimmels: zwarte schimmel in de badkamer, in de hoeken aan het plafond in de woonkamer en zwarte schimmel in de gang.”

“Er hangt een vieze geur in kleding, tassen en andere spullen door schimmel en vocht.”

“We kregen onvoldoende voorlichting over het gebruik van de ventilatie.”

Verder lezen:
Bouwbesluit, artikel 3.6 (Luchtverversing)
Aedes, Woningcorporaties en ventilatie; Programma van Eisen voor woningventilatie voor nieuwbouw en ventilatie
BBA, Onderzoek naar De kwaliteit van ventilatiesystemen in nieuwbouw eengezinswoningen
RIVM, Chemische stoffen in huisstof
Lente-akkoord, dossier Ventilatie

Temperatuur
De temperatuur in huis wordt beïnvloed door de buitentemperatuur, de schilisolatie en kierdichtheid van het gebouw, de hoeveelheid en oriëntatie van beglazing en de kwaliteit en capaciteit van de systemen voor verwarming, koeling en ventilatie. Het comfort wordt bepaald door het samenspel van de luchttemperatuur in de ruimte, luchtbeweging, stralingstemperatuur, luchtvochtigheid, het activiteitsniveau en kleding. Van thermisch discomfort is sprake als de temperatuur in een ruimte goed is, maar (een deel van) het lichaam toch te sterk afkoelt of opwarmt. Dat kan gebeuren door een te koude of te warme vloer, stralingsasymmetrie, de verticale stralingsgradiënt en tocht.

Belangrijke aandachtspunten:

  • Bewoners willen de temperatuur in huis kunnen regelen. Soms laat de regelbaarheid echter te wensen over. Vooral LTV-systemen werken traag. Bewoners moeten daarmee om leren gaan.
  • Een juiste temperatuur in slaapkamers is essentieel voor een gezonde nachtrust. De beste temperatuur is gemiddeld 18 graden, maar dat kan per persoon verschillen. Is het te warm, dan verstoort het de slaap. Is het te koud, dan wordt men ’s nachts onnodig wakker.
  • Oververhitting is in moderne nieuwbouwwoningen een serieus risico. Bij ramen op het zuiden kan een diepe overstek of een pergola het risico van oververhitting verkleinen. Bij ramen op het oosten en westen is goed ontworpen, deels automatische zonwering van belang.

“De deurspleet onder de binnendeuren zorgt voor tocht en koude voeten.”

“De vloerverwarming is aangelegd zonder rekening te houden waar de muren werden geplaatst. Daardoor is het in de slaapkamer te warm en in de woonkamer te koud.”

Verder lezen:
Bouwbesluit, artikel 3.30 (Thermisch comfort)

Geluid
Een woning die bescherming biedt tegen ongewenst geluid, en zelf ook stil is, is gezond voor zijn bewoners. Nieuwbouwwoningen zijn om die reden aangenaam. Geluid van buiten dringt nauwelijks door dankzij drievoudig glas, goede kierdichting en een fors isolatiepakket. Maar, geluiden van binnen vallen daardoor des te sterker op. Vooral installaties die permanent in bedrijf zijn, luisteren nauw: de warmtepomp en het ventilatiesysteem.

Het Bouwbesluit schrijft voor installaties een maximale geluidsemissie van 30 dB voor. Dat is weinig, maar doordat er verder nauwelijks geluid in de woning doordringt, is het voor veel mensen soms toch teveel. Vooral in de nacht kan een permanent geluid van 30 dB storend zijn. Als bewoners hinder ervaren, bestaat het risico dat zij de betreffende installatie tijdelijk uitzetten, met alle gevolgen van dien. Sommige bouwpartijen gaan daarom verder en streven naar een geluidsniveau van maximaal 25 dB. Dat is mogelijk met extra aandacht in de ontwerpfase, bij de keuze van installaties, in het ontwerp, bij bouw en aanleg en in de beheerfase.

Belangrijke aandachtspunten:

  • Contactgeluid wordt overgedragen via de constructie. Installaties die geluid maken, moeten daarom bevestigd worden aan constructieonderdelen met voldoende bouwmassa.
  • Luchtgeluid wordt doorgegeven via trillingen in de lucht. Luchtgeluid kan worden beperkt door een (dubbele) scheiding aan te brengen tussen een geluidsbron en de ontvangruimte. De MV-box van een ventilatie-installatie kan worden afgeschermd door deze in een afsluitbare kast op te stellen. Ook geluiddempers zijn belangrijk. Geluid wordt versterkt als de MV-box in een open zolder aan een simpel knieschot is opgehangen.
  • Denk ook aan de overdracht van geluid van standleidingen (toiletspoeling), de badkamer (wasmachine) en de trap (loopgeluid). Niet alleen in huis, maar vooral ook tussen twee woningen.
  • Besteed extra aandacht aan het voorkomen van geluidlekken bij aansluitingen tussen constructiedelen of bij doorvoeren van leidingen.
  • Er zijn aanwijzingen dat ook laagfrequente geluiden, die nauwelijks meetbaar zijn, tot gezondheidsklachten kunnen leiden.

“Er is een sterke zuigkracht in de keuken en badkamer aanwezig. Het nadeel is teveel geluid.”

“Bij de ventielen en de roosters van het ventilatiesysteem hoor je een constante fluittoon.”

“Ik hoor de wasmachine van de buren als die begint te centrifugeren. ’s Nachts heb ik daar last van.”

Verder lezen:
Bouwbesluit, artikel 3.2 (bescherming tegen geluid van buiten)
Bouwbesluit, artikel 3.6 (bescherming tegen geluid van installaties)
Installatieprofs, Maatregelen tegen geluidsoverlast van installaties
Koen Temmink (Nieman RI), Het geheim van een stil ventilatiesysteem

Licht
Mensen trekken altijd naar het licht toe. Een lichte woning is dus aantrekkelijk. Daglicht is minder vermoeiend dan kunstlicht en kleuren worden bij daglicht beter waargenomen. Daglicht ondersteunt het ritmegevoel van dag en nacht en dat is belangrijk voor lichamelijke en geestelijke vitaliteit.

Als maat voor de hoeveelheid daglicht wordt de daglichtfactor gebruikt. Dit is het percentage van de hoeveelheid daglicht in de woning ten opzichte van de hoeveelheid buiten. Het Bouwbesluit geeft aan dat de equivalente daglichtoppervlakte niet kleiner mag zijn dan 10 procent van de vloeroppervlakte. Het bepalen van die oppervlakte is complex: niet alles telt in de berekening mee en objecten die de daglichttoetreding belemmeren (zoals bomen) moeten worden verrekenend. Bovendien geldt, net als bij andere Bouwbesluiteisen, dat het hier slechts om een minimumeis gaat. Dat is dus geen garantie voor een gezonde woning. Ook de kwaliteit van kunstlicht is belangrijk voor het welzijn van de mens. Bij woningen valt de toepassing van kunstlicht buiten de invloedssfeer van bouwpartijen. Het Bouwbesluit vermeldt geen normen.

Belangrijk aandachtspunt:

  • Door de woning transparant te maken, krijgt daglicht meer ruimte. Het is prettig als direct zonlicht tot ver in de woning doordringt. Bijvoorbeeld dankzij grote en hoge kamers, transparante onderdelen in deuren en tussenmuren, reflecterende elementen en een daklicht.

“Er komt te weinig daglicht in huis. Om die reden gaan we het huis flink verbouwen.”

“Te weinig daglicht maakt ons chagrijnig, moe en lusteloos.”

Verder lezen:
Bouwbesluit, artikel 3.75 (Daglicht)
Klaas van Niejenhuis (Nieman RI), Daglichttoetreding gezond genoeg?

Vervolg
De bouwsector heeft grote stappen gezet als het gaat om de energieprestatie van woningen. Het aspect ‘gezondheid’ is in de aandacht wat naar de achtergrond geschoven, terwijl dát toch de essentie van een huis is. Er is een inhaalslag nodig. Deelnemers aan het ZEN-platform willen het aspect ‘gezondheid’ opnieuw helder omschrijven. Waaruit bestaat de gezondheidsbehoefte van bewoners? Hoe vertalen we die in prestatie-eisen? En hoe kunnen we daar in het bouwproces gevolg aan geven? Dit artikel is een aanzet. Wordt vervolgd.


Gerelateerde berichten

PARTNERS

NEPROM NVB Bouwend Nederland Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties